1766 İstanbul Depremi | Hangi İlleri Etkiledi? | Kaç Kişi Öldü?

1766 istanbul depremi, Osmanlı İmparatorluğu’nun başkenti Dersaadet’i harabeye çeviren, Marmara Denizi’nin doğu kesiminde kırılan fay hattının tetiklediği tarihin en yıkıcı afetlerinden biridir. Tarihçilerin ve yerbilimcilerin kayıtlarına göre 1766 istanbul depremi başlangıç tarihi, Kurban Bayramı’nın üçüncü günü olan 22 Mayıs 1766 Perşembe sabahına (05:40 suları) dayanmaktadır. Gün doğumundan hemen sonra yaşanan ve yaklaşık iki dakika süren 1766 depremi, sadece binlerce can almakla kalmamış, aynı zamanda günümüzde beklenen büyük Marmara depreminin olası senaryoları için de en önemli referans kaynağı haline gelmiştir.

Afet Özelliği	Detaylı Bilgi
Tam Tarih ve Saat	22 Mayıs 1766 Perşembe / Sabah 05:45
Tahmini Büyüklük	7.1 Ms – 7.4 Mw (Mercalli ölçeğine göre IX Şiddetinde)
Merkez Üssü	Marmara Denizi (Çınarcık Havzası Açıkları)
Sarsıntı Süresi	Şiddetli ana şok ~2 dakika sürdü (4 dakika artçılarla devam etti)
Can Kaybı	İstanbul’da 880, Marmara genelinde yaklaşık 4.000 – 5.000 kişi
Tsunami Etkisi	Boğaziçi ve Haliç kıyılarında deniz taştı, adacıklar sular altında kaldı
Etkilenen Ana Şehirler	İstanbul, İzmit, Tekirdağ, Bursa, Yalova, Edirne

Bu yazımızda, felaketin tüm bilinmeyenlerini, hasar gören tarihi yapıları ve bu depremin günümüz için neden hayati bir uyarı niteliği taşıdığını tüm bilimsel detaylarıyla inceliyoruz.

1766 Büyük İstanbul Depremi

Deprem, bölgenin nüfus yoğunluğu en yüksek şehri olan İstanbul’da büyük yıkıma neden oldu. Çok sayıda konut ve kamu binası yıkıldı. Kıyı boyunca, deniz kabardı ve küçük tsunami dalgaları gözlemlendi.

1766 depreminin, İstanbul kadar Mudanya Körfezi’nde de hasara yol açması, bazı yerbilimcilerde, depremin Armutlu Yarımadası’ndan Marmara Denizi içlerine doğru ilerleyen fayda olmuş olabileceği fikrini uyandırmıştır. Ancak, günümüzde bu depremin hangi fay üzerinde gerçekleştiği tam olarak bilinmemektedir.

Osmanlı İmparatorluğu hakimiyetindeki İstanbul depremi 1766 yılında meydana geldi. Bu deprem, 1894 depreminden sonra hakkında en fazla kayıt bulunan tarihsel depremlerden biridir.

Başkentin büyük ölçüde etkilenmesi, kayıtların çokluğunda etken olsa da, saray kayıtçılarının bazen kayıtları abartarak yazması da depremin yol açtığı hasarın yoğunluğu konusunda şüphe uyandırmaktadır. Bu depremi kayıtlara geçiren tarihçiler, aşağıdaki gibidir:

• Hakim (ö. 1770),
• Şemdanizade (ö. 1779),
• Vasif (ö. 1806).

1766 Depremi Neden Bu Kadar Önemli? (Tarihsel Karşılaştırma)

Özellik	1509 Depremi (Küçük Kıyamet)	1766 İstanbul Depremi	1999 Gölcük Depremi
Büyüklük (Tahmini)	7.2 Mw	7.1 – 7.4 Mw	7.4 Mw
Kırılan Fay Konumu	Marmara Denizi Orta Segmenti	Marmara Denizi Doğusu (Çınarcık Havzası)	Kocaeli – Marmara Doğusu
Sonuçları	Surları yıktı, tsunamiler oluştu.	Fatih Camii yıkıldı, tsunami oluştu, su yolları çöktü.	Sanayi bölgesi ve binlerce konut yıkıldı.
Beklenen Depremle İlişkisi	Döngüsel olarak farklı bir segmenti temsil eder.	Günümüzde kırılması beklenen fay hattı ile birebir aynı segmenttedir.	Doğu Marmara stresini İstanbul açıklarına yükledi.

1766 Bir Deprem Yılıydı: 5 Ağustos İkinci Büyük Yıkımı

1766 istanbul depremi aslında tek bir sarsıntıdan ibaret değildi. 22 Mayıs’taki ilk yıkımın yaraları sarılmaya çalışılırken, 5 Ağustos 1766 tarihinde aynı fay hattının batı ucunda (Tekirdağ-Şarköy açıkları) muhtemelen 7.4 büyüklüğünde ikinci bir deprem daha meydana geldi.

Bu iki büyük depremin Marmara Bölgesi’ndeki etki haritası şöyleydi:

• Mayıs Depremi Etki Alanı: İzmit Körfezi, Yalova, Mudanya, Karamürsel, İstanbul ve Bursa.
• Ağustos Depremi Etki Alanı: Tekirdağ (Rodosto), Mürefte, Şarköy, Çanakkale, Gelibolu ve Edirne.

1766 İstanbul Depremi İlk Bilimsel Çalışma

Yukarıda ismini verdiğim tarihçiler, 1766 İstanbul depremi sonrasında özellikle bina onarımlarına dair çok fazla bilgiyi kayda geçirmiştir. Hangi binanın ne kadara onarıldığı, onarım bütçesine daha sonra ilave yapılıp yapılmadığı bu kayıtlarda detaylı şekilde mevcuttur.

Bu deprem, Lizbon’u yerle bir eden 1755 depreminden 11 yıl sonra meydana geldiği için, Avrupa’da da büyük yankı uyandırdı ve çeşitli karşılaştırmalar yapıldı.

Kurban bayramının üçüncü günü, gün doğumundan yaklaşık yarım saat sonra, 05:45 civarında meydana gelen 1766 İstanbul depremi, dönemin İstanbul’da yaşayan Avrupa elçilerinin (özellikle İngiliz büyükelçisi Murrey) aktardığına göre 2 dakikaya yakın sürdü. 4 dakika sonra hissedilir ölçüde şiddetli bir artçı şok meydana geldi.

Şehirde yapılan ilk çalışmalar sonucu, yaklaşık 850 kişinin ölmüş olabileceği tespit edildi. Dersaadet’in bu depremdeki en büyük şansı, sabah namazından sonra camilerin boşalmış olması idi.

Ancak her şeye rağmen, daha sonra çevre illerde yeni yıkıntılara ulaşıldı ve 1766 Konstantinopol depremi sonucunda toplam ölü sayısı devlet kayıtlarına 4500 – 5000 olarak geçirildi. İstanbul’daki ölü sayısı ise, 880 olarak belirlendi.

Günümüzde, 1766 İstanbul depremi ile ilgili birçok bilimsel çalışma yapılmıştır. Ancak maalesef bunların hiçbiri depremin tam yerini ortaya koyamamıştır. Eldeki tüm veriler, depremin hasar yaptığı bölgeler üzerinden bir varsayıma ulaşmak şeklindedir.

Bu nedenle, bu depremi alıp “şu fay üzerinde olmuştur” diyen yerbilimcilerin sözleri, havada kalmaktadır.

1766 Depremi İstanbul’da Hasar Gören Yapılar

1766 depremi, Osmanlı başkentinin simge yapılarını yerle bir etmiştir. Dönemin saray arşivleri ve onarım kayıtları (özellikle tarihçiler Şemdanizade ve Hakim’in notları), hasarın boyutlarını net bir şekilde gözler önüne sermektedir. İşte madde madde 1766 İstanbul depreminde yıkılan ve ağır hasar gören yapılar:

• Fatih Camii Külliyesi (En Büyük Yıkım): Depremden en çok etkilenen yapı Fatih Camii oldu. Cami ve çevresindeki külliye tamamen çöktü. Medresede eğitim gören 100’e yakın öğrenci enkaz altında kalarak hayatını kaybetti. Zemin koşullarının kötülüğü nedeniyle ağır hasar alan caminin yeniden inşası tam 5 yıl sürdü (1771).
• Topkapı Sarayı: İmparatorluğun kalbi de depremden payını aldı. Saray binaları o kadar ağır hasar gördü ki, Padişah III. Mustafa saray onarılana kadar bahçeye kurulan özel çadırlarda yaşamak zorunda kaldı.
• Şehir Surları ve Kuleler: Edirnekapı, Eğrikapı ve Yenikapı kuleleri ağır hasar alırken, tarihi şehir surları birçok noktada yıkıldı.
• Diğer Önemli Camiler: Mihrimah Sultan Camii’nin minaresi ve ana kubbesi çöktü. Bayezid ve Atik Ali Paşa Camii ağır hasar gördü. Ayasofya ise bu büyük sarsıntıyı neredeyse hiç hasar almadan atlattı.
• Altyapı ve Su Yolları: İstanbul’un can damarı olan yeraltı su dağıtım sistemleri ve sarnıçlar tahrip oldu, Yukarı Kağıthane’deki Ayvad Barajı hasar gördü.
• Ticari Merkezler: Kapalıçarşı’nın kemerleri çöktü, birçok esnaf enkaz altında kaldı.

Önemli Not: Galata, Pera ve Üsküdar bölgeleri, zemin yapılarının daha sağlam olması (kayalık zemin) nedeniyle depremi daha hafif hasarlarla atlatmıştır. Bu durum, İstanbul’da zemin kalitesinin depremdeki önemini tarihsel olarak da kanıtlamaktadır.

1766 İstanbul Depremi Hangi İlleri Etkiledi?

1766 istanbul depremi başlangıç tarihi, 22 Mayıs 1766 idi. Daha sonra, 5 Ağustos 1766 tarihinde, şehrin batısında şiddetli (muhtemelen 7 büyüklüğüne yakın veya üzerinde) bir deprem daha meydana geldi ve Trakya’da yoğun hasara ve can kaybına neden oldu.

İlk depreme dönersek, bu depremde İzmit Körfezi ve Yalova civarı yoğun hasar gördü. Depremin merkez üssü, İzmit Körfezi ile İstanbul açıkları arasında tahmin edilmektedir ancak denizin altındaki fayda gerçekleştiği için, günümüzde kesin merkez üssünü tespit etmek mümkün değildir.

1766 Depremleri Nerede Oldu?

İstanbul depremleri 1766 yılında imparatorluğun başkentini ve Marmara Bölgesi’ni şiddetle sarstı, binlerce kişinin ölümüne neden oldu. Bu depremler, tarih boyunca yıkıcı depremlere neden olmuş Kuzey Anadolu Fayı’nın batı ucunda meydana geldi.

Sağ yanal atımlı Kuzey Anadolu Fayı, geçtiğimiz aylarda Kahramanmaraş depremlerine yol açan sol yanal atımlı Doğu Anadolu Fayı ile birlikte, Anadolu yarımadasının batıya hareketini sağlamaktadır. Bu hareket, güneyden Afrika ve Arabistan levhalarının kuzeye doğru hareket ederek Anadolu’yu sıkıştırması sonucu meydana gelmektedir.

1668 yılında Erzincan dolaylarında başlayan depremler, 1719 depremi ve 1754 depremi ile Doğu Marmara’yı vurmuş ve depremlerin batıya göçü 1766 İstanbul depremi olarak adlandırdığımız iki depremle devam etmiştir.

22 Mayıs 1766 marmara depremi ve 5 Ağustos 1766 Şarköy depreminin nerede olduğu, deniz tabanında meydana gelmelerinden dolayı günümüzde tam olarak bilinememektedir.

Bu konuda, hasar dağılımlarına bakarak varılan sonuçlara göre, ilk depremin Marmara Denizi’nin doğusunda, diğerinin ise batısında meydana geldiği tahmin edilmektedir.

Bir takım yerbilimcilerin depremlerin orta ve batı Marmara’da geçtiği şeklinde iddiaları ve haritaları bulunsa da, gerek Gemlik ve Mudanya’da görülen ağır hasar, gerekse su taşmaları bu iddiaları yalanlar niteliktedir.

Bilimsel Gerçek: 1766 Depremi ve Beklenen İstanbul Depremi Benzerliği

Marmara Denizi’nin sismik geçmişi incelendiğinde, Kuzey Anadolu Fay Hattı’nın belirli bir döngü içinde enerji biriktirdiği ve kırıldığı görülür. Yerbilimcilerin 1766 istanbul depremi üzerinde bu kadar çok durmasının sebebi, bugün kırılması beklenen fay segmentinin en son 1766 yılında kırılmış olmasıdır.

Neden Tehlikedeyiz? (250 Yıllık Döngü)

• 1509 Büyük İstanbul Depremi: (Küçük Kıyamet)
• ~257 yıl sonra…
• 1766 İstanbul Depremleri: (Mayıs ve Ağustos)
• ~250 yılı aşkın süredir sessiz…
• Günümüz (Beklenen Deprem): 1766’dan günümüze 250 yılı aşkın süre geçtiği için, Marmara Denizi içindeki fayın doluluk oranı istatistiksel olarak en üst seviyeye ulaşmıştır.

Son yapılan araştırmalara göre, Marmara Denizi içinde önümüzdeki 30 yıl içinde 7 ve üzeri büyüklükte bir deprem olma olasılığı %48 ile %64 arasında hesaplanmaktadır. 1766 depreminin haritası, bir sonraki büyük depremin de benzer bir yıkım gücüne sahip olacağını açıkça göstermektedir.

Sıkça Sorulan Sorular

1766 marmara depreminde kaç kişi öldü?

1766 Marmara depremi sonucunda, yaklaşık 5000 kişinin öldüğü tahmin edilmektedir. Bu sayılar, imparatorluk ve saray arşivlerinden alınan sayılardan derlenmiştir.

1766 depremi kaç şiddetinde?

1766 büyük istanbul depremi şiddeti, hasar dağılımı haritalarına bakıldığında, depremin büyüklüğü 7 ile 7,3 arasında tahmin edilmektedir. Şiddeti ise, Mercalli şiddet ölçeğine göre, VIII – IX arasında olarak tahmin edilmiştir.

1766 depremi nerede oldu?

22 mayıs 1766 depreminin meydana geldiği yerin, Marmara Denizi’nin doğu kesiminde olduğu tahmin edilmektedir. Ancak, depremin merkez üssünün denizin tabanında olması nedeniyle, günümüzde tam olarak bilinmemektedir.

İstanbul’da kaç yılda bir deprem oluyor?

Tarihsel istatistiklere bakıldığında, İstanbul’da ortalama 250 – 300 yılda bir şiddetli, yani 7’nin üzerinde depremler gerçekleşmektedir. Ancak, daha küçük, yani 5,5 – 6,5 arası depremler ise, her 40 – 50 yılda bir gerçekleşmekte ve az da olsa hasar vermektedir. Bu şekilde gerçekleşen en son depremler, 1963 Adalar ve 1999 depremleridir.

1766 Büyük İstanbul depremi saat kaçta oldu?

22 Mayıs 1766 İstanbul depremi, sabah 05:45’de gerçekleşti.

İstanbul’da en büyük deprem kaç şiddetinde oldu?

İstanbul, altından fay geçmeyen bir şehir olduğu için genellikle Marmara Denizi ve İzmit civarında gerçekleşen depremlerden etkilenmiştir. Buna göre, İstanbul’daki kayda geçirilmiş en büyük deprem, 1766, 1894 ve 1999 depremleridir. 1509 depremi ise, sanılanın aksine 7,2 büyüklüğündedir.

İstanbul’da büyük deprem ne zaman olacak?

Günümüzde maalesef depremleri önceden tahmin etmek imkansız. Bu nedenle, İstanbul’da beklediğimiz depremin ne zaman gerçekleşeceğini tahmin edemiyoruz. Ancak, belirli bir istatistik payı ile yapılan son araştırmaya göre, 2016 yılından sonraki 30 yıl içinde %48 olasılıkla gerçekleşeceği tahmin ediliyor.