Öncü Deprem Nedir? Küçük Depremler Büyük Depremin Habercisi mi?

Marmara'da ya da İstanbul'da hissedilen her küçük depremden sonra aynı soru akla gelir: Bu, büyük depremin habercisi mi? Kısa cevap şu: Bazı büyük depremlerden önce öncü depremler olur, ama hangi küçük depremin öncü olduğunu önceden bilmenin bir yolu yoktur. Bir deprem ancak arkasından daha büyüğü geldiğinde "öncü" olarak adlandırılır.

Bu sayfada öncü depremin ne olduğunu, ana şok ve artçıdan farkını, küçük depremlerin büyük depremin enerjisini boşaltıp boşaltmadığını ve tarihten örnekleri bulacaksınız.

Öncü Deprem Nedir? Nasıl Olur?

Öncü deprem, büyük bir depremden haftalar öncesinden başlayarak, birkaç dakika öncesine kadar olabilen, genellikle aynı fay hattı üzerinde olan küçük deprem veya depremciklerdir. Bu depremler, bir tane de olabilir, birden fazla da. Bazen bir deprem fırtınası şeklinde irili ufaklı birçok küçük depremin ardından büyük bir deprem gelir. Bazen de hiçbir şey olmadan bu etkinlik sönümlenebilir.

Öncü depremler, büyük depremi tetiklemekten çok, onun olacağını bildiren uyarılar niteliğindedir. Özellikle Marmara Denizi gibi Kuzey Anadolu Fay Hattı’na bağlı birden fazla kilitli fay bulunan bölgelerde, öncü depremler çok dikkatli bir şekilde izlenmektedir. Örneğin, 26 Eylül 2019’daki 5,8 büyüklüğündeki depremden iki gün önce, 24 Eylül 2019’da aynı bölgede 4,7 büyüklüğünde bir deprem gerçekleşmişti ve ardından başlayan etkinlik, 5,8 ile zirveye çıkıp sonra azalmıştı.

Araştırmalar büyük depremlerin bir bölümünden önce öncü etkinlik kaydedildiğini gösteriyor; ancak küçük deprem dizilerinin büyük çoğunluğu büyük bir depremle sonuçlanmadan söner. Bu yüzden tek tek küçük depremlerden yola çıkarak uyarı yapılamıyor.

Öncü Deprem Nasıl Anlaşılır?

Günümüzde, bu deprem öncü mü sorusunu maalesef elimizdeki bilimsel imkanlarla cevaplayamıyoruz. Bir depremin öncü olup olmadığını ardından gelecek büyük veya yıkıcı depremle anlayabiliyoruz. Eğer ardından böyle bir deprem gelmezse, öncü değildir diyebiliyoruz.

Ardından büyük deprem gelmeyen birkaç depreme bakalım. Balıkesir’de 18 Mart 1993 tarihinde geceden 2,6, 2,7 ve 3,6 gibi küçük depremcikler oluyor. Sabah 09:19’da 4.0 büyüklüğünde bir deprem oluyor. Sonra yarım saat içinde 4,0 ve 4,3 büyüklüğünde iki deprem daha oluyor. Bu depremlerin ardından birçok artçı deprem oldu. Ancak, sönümlendiler ve ardından yıkıcı bir deprem gelmedi.

Benzer şekilde, 5 Şubat 2017 günü akşam 20:44’de Çanakkale’nin Ayvacık ilçesinde 2,2 büyüklüğündeki depremle başlayan bir deprem fırtınası gerçekleşti. 6 Şubat sabahı 5,5, aynı gün öğleden sonra 5,3 ve sonrasında küçük ve orta büyüklükte yüzlerce depremle devam etti. Bu depremlerin ardından büyük deprem geleceği söylentisi yayılsa da, başladığı gibi küçük depremlerle sönümlendi.

Öncü Deprem Ana Depremden Ne Kadar Önce Olur?

Öncü depremden ne kadar süre sonra büyük deprem olur sorusunun tam bir cevabı yoktur. 6 Şubat Kahramanmaraş depremlerinden önce meydana gelen öncü depremlerin sonuncusu, 3 Şubat 2023 tarihinde gerçekleşmiştir.

Ancak, bu bir ölçüt değildir çünkü 17 Ağustos 1999 depremlerinden önce böyle bir öncü deprem gerçekleşmemiş, bölgede 3 büyüklüğünde küçük depremler meydana gelmiş ve bunlar bölgede zaten normalde gerçekleşen depremler olduğundan, öncü deprem olarak nitelendirilememiştir.

Dolayısı ile, öncü deprem büyük depremden ne kadar önce olur sorusuna kesin bir cevap vermemiz maalesef bugünkü teknoloji ile mümkün değildir.

Büyük Deprem Olmadan Önce Küçük Depremler Olur Mu?

Aletsel dönemde (1900 yılından sonra) kaydedilen tüm depremlerde, depremlerden önce öncü şok gerçekleşme oranı yaklaşık olarak %40 civarındadır. 7 ve üzeri büyüklükteki depremlerde öncü deprem olma olasılığı ise, %70 civarındadır.

Ancak, bu oranlar tamamen istatikseldir ve büyük bir deprem öncesi her ne kadar öncü şoklar çok sık gözlense de, hiç meydana gelmeyebilir de. Bu nedenle, büyük bir deprem olmadan önce öncü deprem olma olasılığına bel bağlamamalıyız.

İlgili İçeriğimiz: Küçük Depremler Büyük Depremin Habercisi Midir?

Öncü, Ana Şok ve Artçı Depremler: Aralarındaki Farklar

Tarihten öncü deprem örnekleri

Aşağıdaki depremler, öncü depremin ancak sonradan anlaşılabildiğini gösteren iyi belgelenmiş örneklerdir. Her biri olduğu anda sıradan bir deprem gibi görünüyordu.

Buna karşılık 17 Ağustos 1999 Gölcük depreminden önce dikkat çeken bir öncü etkinlik görülmedi. 2017 Ayvacık ve 2023 Midilli açıkları gibi deprem fırtınaları ise büyük bir depremle sonuçlanmadan söndü (bkz. deprem fırtınası).

Küçük depremler büyük depremin enerjisini boşaltır mı?

Hayır, anlamlı ölçüde boşaltmaz. Deprem büyüklüğü logaritmik bir ölçektir: büyüklükteki her 1 birimlik artış yaklaşık 32 kat daha fazla enerji demektir. Bu yüzden küçük depremlerin sayısı ne kadar çok olursa olsun, biriken enerjinin çok küçük bir bölümünü açığa çıkarır.

Hesap: enerji oranı = 10^(1,5 × büyüklük farkı). Kendi karşılaştırmanız için deprem enerjisi karşılaştırma aracı.

Marmara'da her gün kaydedilen 1–3 büyüklüğündeki depremler, bölgenin olağan deprem etkinliğidir (arka plan depremselliği). Ne iyi ne kötü bir işarettir; büyük depremin ne yaklaştığını ne de uzaklaştığını gösterir.

Küçük depremler olunca ne yapmalı?

Son depremler listelerini sürekli takip edip büyük depremin izini aramak kaygıyı artırır ama bir bilgi vermez. Yer bilimcilerin önerisi, küçük depremleri hazırlığı gözden geçirmek için bir hatırlatma olarak görmektir: çanta hazır mı, eşyalar sabit mi, aile planı belli mi?

Depremi önceden bildiğini, tarih ve yer verdiğini söyleyen sosyal medya hesaplarına inanmayın; bazıları bu "tahminler" için para da istiyor. Ayrıntılar: deprem tahmini yapanlar haklı mı.

Öncü Deprem Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Bu bölümdeki cevaplar, sismolojik veriler ve genel kullanıcı merakı dikkate alınarak hazırlanmıştır.

1. Her depremden önce mutlaka öncü deprem olur mu?

Hayır, her büyük depremin bir öncüsü olmak zorunda değildir. Bazı büyük sarsıntılar, yer kabuğundaki stresin aniden boşalmasıyla hiç öncü sarsıntı üretmeden gerçekleşebilir. İstatistiksel olarak büyük depremlerin yaklaşık %40 ila %50'sinden önce öncü sarsıntılar tespit edilmiştir.

2. Öncü depremden ne kadar sonra büyük deprem olur?

Bunun kesin bir süresi yoktur. Öncü sarsıntı ile ana şok arasındaki süre birkaç saniye olabileceği gibi, birkaç gün hatta haftalar sürebilir. Genellikle sismologlar, bir sarsıntının ardından geçen ilk 72 saati risk analizi açısından kritik kabul ederler.

3. Öncü deprem kaç şiddetinde olur, hissedilir mi?

Öncü depremin şiddeti, ana şokun büyüklüğüne bağlıdır. Eğer ana şok 7.5 gibi çok büyük bir deprem olacaksa, 5.0 büyüklüğündeki bir öncü deprem oldukça şiddetli hissedilebilir. Genellikle öncü depremler, ana depremden en az 1.0 - 1.2 magnitüd daha küçüktür.

4. Bir depremin öncü olduğu sismograflar tarafından anında anlaşılır mı?

Maalesef hayır. Bir depremin "öncü" sıfatını alabilmesi için ardından daha büyük bir "ana şok" gelmesi gerekir. Mevcut teknolojiyle bir sarsıntı yaşandığı anda onun bir öncü mü yoksa münferit küçük bir deprem mi olduğunu %100 doğrulukla tahmin etmek mümkün değildir.

5. Deprem fırtınası ile öncü deprem aynı şey mi?

Değildir. Öncü deprem, büyük bir ana şoka giden sürecin parçasıdır. Deprem fırtınası ise belirli bir bölgede, birbirine yakın büyüklüklerde çok sayıda depremin ana bir şok olmaksızın kümelenmesidir.