Deprem Büyüklüğü ve Şiddeti Arasındaki Fark: Mw, ML ve Mercalli
Kısaca: Büyüklük (magnitüd), depremin kaynağında açığa çıkan enerjinin ölçüsüdür ve her deprem için tek bir değeri vardır (örneğin Mw 6,2). Şiddet ise depremin belirli bir yerde insanlara ve binalara etkisidir; aynı depremde merkeze yakın yerde VII, uzak bir şehirde IV olabilir. Bu yüzden "6 şiddetinde deprem" değil, "6 büyüklüğünde deprem" demek doğrudur.
Bu sayfada
Deprem haberlerinde iki kavram sürekli karıştırılır: büyüklük ve şiddet. Biri depremin kendisini, diğeri sizin yaşadığınızı anlatır. Farkı bilmek, "Kandilli 6,1 dedi, AFAD 6,2 dedi, ama bizde çok daha sert hissedildi" gibi durumları anlamayı kolaylaştırır.
Büyüklük (magnitüd) nedir?
Büyüklük, fay kırıldığında açığa çıkan enerjinin ölçüsüdür. Sismograflara ulaşan dalgaların genliğinden ya da fayın boyutlarından hesaplanır ve her deprem için tek bir değer taşır. Ölçek logaritmiktir:
- Büyüklükte 1 birimlik artış, sismogramdaki dalga genliğinin 10 kat, açığa çıkan enerjinin yaklaşık 32 kat artması demektir.
- 2 birimlik artış yaklaşık 1.000 kat enerji demektir. Bir 7,2 depremi, bir 5,2 depreminin yaklaşık bin katı enerji açığa çıkarır.
- Küçük farklar bile önemlidir: 0,2'lik fark yaklaşık 2 kat enerji demektir.
İki büyüklüğü kendiniz karşılaştırmak için deprem enerjisi karşılaştırma aracını kullanabilirsiniz.
Mw, ML, Md: hangisi ne?
| Simge | Adı | Ne zaman kullanılır? |
|---|---|---|
| ML | Yerel büyüklük (Richter'in tanımladığı ölçek) | Küçük ve orta büyüklükteki yakın depremler. "Richter ölçeğine göre" ifadesi genellikle bunu kasteder. |
| Md | Süre büyüklüğü | Sismogramdaki sarsıntının süresinden hesaplanır; küçük depremlerde kullanılır. |
| Mw | Moment büyüklüğü | Fayın kayan alanı ve kayma miktarından hesaplanır. Büyük depremleri en doğru ifade eden ölçektir; büyük depremler için kurumlar bunu esas alır. |
| Ms, mb | Yüzey dalgası ve cisim dalgası büyüklüğü | Uzak depremler ve tarihsel kataloglarda görülür. |
ML gibi eski ölçekler çok büyük depremlerde "doyar", yani gerçek büyüklüğün altında değer verir. USGS'nin örneğiyle, 1906 San Francisco depremi Richter ölçeğinde yaklaşık 8,3, moment büyüklüğüyle yaklaşık 7,7 olarak tahmin edilir. Bu yüzden büyük depremlerde Mw esas alınır.
AFAD ve Kandilli neden farklı büyüklük açıklıyor?
İki kurum farklı istasyon ağları, farklı hesaplama yöntemleri ve bazen farklı büyüklük türleri kullanır. İlk dakikalarda verilen değer otomatik bir hesaptır; daha fazla veri geldikçe güncellenebilir. 0,1–0,3 arasındaki farklar olağandır. Örneğin 23 Nisan 2025 Silivri depremini AFAD Mw 6,2, Kandilli 6,1 olarak duyurdu.
Şiddet nedir?
Şiddet, depremin belirli bir yerdeki etkisidir: insanların ne hissettiği, eşyaların ve binaların ne kadar hasar gördüğü. Roma rakamlarıyla (I–XII) ifade edilir. Türkiye'de ve dünyada en yaygın ölçekler Değiştirilmiş Mercalli (MMI) ve Avrupa'da kullanılan EMS-98'dir.
Şiddeti belirleyen başlıca etkenler:
- Merkez üssüne uzaklık: Uzaklaştıkça sarsıntı zayıflar.
- Derinlik: Aynı büyüklükte sığ bir deprem, derin bir depreme göre yüzeyde daha güçlü hissedilir.
- Zemin: USGS'ye göre yumuşak zemin veya alüvyon üzerindeki yerlerde şiddet, kaya zemine göre genellikle 2–3 derece daha yüksektir. 1999'da Avcılar'daki ağır hasar bunun örneğidir.
- Bina: Aynı sarsıntıya farklı binalar farklı tepki verir.
Mercalli şiddet ölçeği, kısaca
| Şiddet | Ne hissedilir, ne olur? |
|---|---|
| I–II | Çoğu kişi hissetmez; üst katlarda dinlenen birkaç kişi fark edebilir. |
| III–IV | İçeridekilerin çoğu hisseder; asılı eşyalar sallanır, camlar ve kapılar tıkırdar. |
| V | Neredeyse herkes hisseder, uyuyanlar uyanır; küçük eşyalar devrilebilir. |
| VI | Herkes hisseder, birçok kişi korkar; mobilyalar yer değiştirir, sıvalar çatlayabilir. |
| VII | Ayakta durmak zorlaşır; iyi yapılmış binalarda hafif, kötü yapılmışlarda önemli hasar. |
| VIII | Sıradan binalarda önemli hasar, kötü yapılmışlarda kısmi çökme; bacalar, duvarlar yıkılır. |
| IX | İyi tasarlanmış yapılarda bile önemli hasar; binalar temellerinden kayabilir. |
| X ve üzeri | Yapıların çoğu yıkılır; özellikle donatısız yığma binalarda ağır hasar, zeminde büyük deformasyonlar. |
Tanımlar Değiştirilmiş Mercalli ölçeğinin özetidir. Örneğin AFAD, 23 Nisan 2025 depremi için en yakın yerleşimde VII şiddetini otomatik olarak tahmin etmişti.
Büyüklük sınıfları ve dünyada ne sıklıkla olur?
| Büyüklük | Genel tanım | Dünyada yıllık ortalama (2000–2021) |
|---|---|---|
| 8,0 ve üzeri | Çok büyük | 1,2 |
| 7,0–7,9 | Büyük | 13,8 |
| 6,0–6,9 | Kuvvetli | 137 |
| 5,0–5,9 | Orta | 1.613 |
| 4,0–4,9 | Hafif; genellikle hasarsız | — |
| 4,0'ın altı | Küçük; çoğu yalnızca cihazlarla kaydedilir | — |
Yıllık ortalamalar USGS'nin 2000–2021 dünya deprem sayıları tablosundan hesaplanmıştır. Daha küçük depremler için tutarlı bir dünya sayımı bulunmaz.
"Kaç şiddetinde?" demek yanlış mı?
Gündelik dilde "6 şiddetinde deprem" ya da "Richter ölçeğine göre 6" denir. Bilimsel olarak doğru olan "6 büyüklüğünde deprem"dir; şiddet ise yer yer değişen ve Roma rakamıyla verilen bir değerdir. Kurumlar duyurularında büyüklüğü verir: "Mw 6,2" ya da "ML 4,1" gibi.
Kaynaklar
- Measuring the size of an earthquake (magnitude and intensity) — USGS
- Lists, maps and statistics (worldwide earthquakes 2000–2021) — USGS Earthquake Hazards Program
- Marmara Denizi (Silivri açıkları) depremi ön değerlendirme raporu — AFAD, 24 Nisan 2025