Deprem Terimleri Sözlüğü: Haberlerde Geçen Kavramların Anlamı

Deprem haberleri ve raporları kendine özgü bir dil kullanır. Bu sözlükte, sitedeki yazılarda ve AFAD, Kandilli, İBB gibi kurumların açıklamalarında sık geçen kavramları kısa ve sade tanımlarla bir araya getirdik. Ayrıntılı anlatım için ilgili yazıların bağlantılarını takip edebilirsiniz.

A – F

Artçı deprem

Büyük bir depremden (ana şok) sonra aynı bölgede olan, genellikle daha küçük depremler. Sayıları ve büyüklükleri zamanla azalır. Ayrıntılar

Ana şok

Bir deprem dizisindeki en büyük deprem.

Atım

Fayın iki yakasının deprem sırasında birbirine göre kayma miktarı, metre cinsinden.

Büyüklük (magnitüd)

Depremin kaynağında açığa çıkan enerjinin ölçüsü. Her deprem için tek bir değeri vardır. Büyüklük ve şiddet farkı

Deprem fırtınası

Belirgin bir ana şok olmadan, kısa sürede çok sayıda irili ufaklı depremin art arda olması. Midilli örneği

Derinlik (odak derinliği)

Depremin yer altında başladığı noktanın yüzeyden uzaklığı. Marmara'daki depremlerin çoğu 5–15 km derinlikte olur. Sığ depremler yüzeyde daha güçlü hissedilir.

Diri fay

Yakın jeolojik geçmişte hareket etmiş ve gelecekte deprem üretme potansiyeli olan fay.

Doğrultu atımlı fay

İki bloğun birbirine göre yatay olarak kaydığı fay türü. Kuzey Anadolu Fayı sağ yanal doğrultu atımlı bir faydır: karşı yaka sağa doğru hareket eder.

Episantr (dış merkez, merkez üssü)

Depremin başladığı noktanın yeryüzündeki izdüşümü. Haberlerdeki "merkez üssü" budur.

Erken uyarı sistemi

Deprem başladıktan sonra, hızlı P dalgalarını algılayıp yıkıcı dalgalar ulaşmadan birkaç saniye önce uyarı veren sistem. Depremi önceden tahmin etmez.

Fay

Yer kabuğunda iki kaya bloğunun birbirine göre hareket ettiği kırık. Depremler faylar boyunca biriken gerilimin aniden boşalmasıyla olur.

G – M

Gal (ivme birimi)

Yer hareketinin ivmesini ölçen birim; 1 gal = 1 cm/s². Yerçekimi ivmesi yaklaşık 981 gal'dir. 23 Nisan 2025 depreminde en yüksek değer Küçükçekmece'de 210 gal ölçüldü.

Hiposantr (iç merkez, odak)

Depremin yer altında başladığı nokta.

İvmeölçer

Yer sarsıntısının ivmesini kaydeden cihaz. Mühendislik hesaplarında ve hasar tahmininde kullanılır.

Karot

Bina incelemelerinde betondan alınan silindir numune. Betonun dayanımını gösterir; binanın deprem güvenliğini tek başına göstermez. Bina tespiti

Kuzey Anadolu Fayı (KAF)

Karlıova'dan Saros Körfezi'ne uzanan, yaklaşık 1.500 km uzunluğundaki sağ yanal doğrultu atımlı fay sistemi. Marmara'da kuzey ve güney kollara ayrılır. İhsan Ketin ve KAF

Levha (tektonik plaka)

Yer kabuğunu oluşturan, birbirine göre hareket eden büyük parçalar. Anadolu levhası batıya doğru hareket eder. Tektonik deprem

Mikrobölgeleme

Bir kentin zemin özelliklerine göre deprem tehlikesinin küçük ölçekli haritalanması. İBB İstanbul için bu haritaları hazırlamıştır.

Mw (moment büyüklüğü)

Fayın kayan alanı ve kayma miktarından hesaplanan büyüklük. Büyük depremleri en doğru ifade eden ölçektir. Hesaplama aracı

ML (yerel büyüklük)

Sismogramdaki dalga genliğinden hesaplanan, Richter'in tanımladığı büyüklük. Küçük ve orta depremlerde kullanılır.

N – S

Normal fay

Kabuğun gerildiği yerlerde, bir bloğun diğerine göre aşağı kaydığı fay türü. Ege'deki faylar ve 1963 Çınarcık depremi bu türdendir.

Öncü deprem

Daha büyük bir depremden önce aynı bölgede olan deprem. Ancak sonradan, büyük deprem olduğunda "öncü" olarak tanımlanabilir. Ayrıntılar

P dalgası (birincil dalga)

Depremde ilk ulaşan, sıkışma–genleşme şeklinde ilerleyen hızlı dalga. Genellikle kısa bir "vuruş" olarak hissedilir.

Riskli yapı

6306 sayılı Kanun kapsamında, lisanslı kuruluşların incelemesiyle yıkılma veya ağır hasar görme riski taşıdığı belirlenen bina. Kentsel dönüşüm

S dalgası (ikincil dalga)

P dalgasından sonra gelen, yer hareketini yana doğru sallayan dalga. Hasarın önemli bir bölümüne yol açar.

Segment (fay parçası)

Bir fay sisteminin, genellikle ayrı ayrı kırılabilen parçaları. Marmara'da Kumburgaz, Adalar, Orta Marmara gibi segmentler vardır. Marmara'daki segmentler

Sismik boşluk

Diri bir fay üzerinde, komşu parçaları kırıldığı hâlde uzun süredir büyük deprem üretmemiş bölüm. Marmara Denizi'nin orta kesimi böyle değerlendirilir.

Sismograf

Yer hareketini kaydeden cihaz; kaydına sismogram denir. Ayrıntılar

Sismoloji

Depremleri ve deprem dalgalarını inceleyen bilim dalı. Ayrıntılar

Sıvılaşma

Suya doygun, gevşek kumlu zeminlerin sarsıntı sırasında taşıma gücünü kaybedip sıvı gibi davranması. Binalar devrilebilir veya batabilir.

Ş – Z

Şiddet

Depremin belirli bir yerdeki etkisi; Roma rakamlarıyla (I–XII) ifade edilir. Uzaklığa, derinliğe ve zemine göre değişir.

Ters fay

Kabuğun sıkıştığı yerlerde bir bloğun diğerinin üzerine bindiği fay türü.

Toplanma alanı

Afet sonrası halkın güvenle toplanabileceği, önceden belirlenmiş açık alan. Nasıl sorgulanır?

Tsunami

Deniz tabanındaki ani hareketle oluşan uzun dalga dizisi. Ayrıntılar

Yumuşak kat

Bir binada, genellikle zemin katta, diğer katlara göre çok daha az duvar veya taşıyıcı eleman bulunması. Depremde çökmeye en yatkın düzensizliklerdendir.

Zelzele

Depremin Arapça kökenli eş anlamlısı. Deprem eş anlamlısı

Zemin büyütmesi

Yumuşak zeminlerin deprem dalgalarını büyüterek sarsıntıyı artırması. 1999'da merkezden uzaktaki Avcılar'ın ağır hasar görmesinin nedenlerinden biridir.